اختلال دو قطبی Bipolar Depresion یا شیدایی – افسردگی یکی از جدی ترین و خطرناکتری نوع افسردگی است که فرد بین دو حالت بحران روانی نوسانی قرار دارد. و افراد زیادی در دنیا از جمله ایران از ان رنج می برند.

در این افسردگی بالینی یا اختلالات دوقطبی احساس افسردگی بسیار شدید است. برای مدت طولانی باقی می‌ماند و حتی انجام امور عادی زندگی را برای بیمار سخت یا غیر ممکن می‌سازد. که ان در دو نوسان خودش را نشان می دهد. یکی دوران پرانرژی و با فعالیت شدید که به ان دوران شیدایی یا مانیا Mania می گویند و دیگری دوران غم و نا امیدی و از دست دادن علاقه به فعالیت های مختلف است که به ان دوران افسردگی می گویند. اختلال دو قطبی در اواخر دوره نو جوانی یا اوایل بزرگسالی در فرد با دچار تغییرات شدید اخلاقی ظاهر می شود. مردان و زنان به يک اندازه در معرض ابتلا به اين اختلالات قرار دارند.

اختلال دو قطبی به سه گروه تقسیم می شوند، که هر گروه الگوهای متفاوتی دارند. و تفاوت انها در نوسانات دوران شیدایی است.  در گروه اول که به ان اختلال دو قطبی نوع یک می گویند بیمار حملات جنون آمیز شدید و خطرناک پیدا می کند.  در نوع دوم ان حالات خفیف است که با ان هیپو مانیا Hypomania یا نیمه- شیدایی می گویند. و نوع سوم که فرم خیلی خفیف اختلال دوقطبی است و به ان سایکلو تامیا Cyclothymia میگویند که  شدت نوسان اخلاقی ان به اندازه اختلال دوقطبی یک و دو نیست.

این نوسانات خلقی افسردگی دو قطبی آسیب شدیدی بر جسم و روح بیمار میگذارد که اثرش بسیار شدیدتر از بیماریهای جسمی دیگر است. که اثرات منفی نیز بروی زندگی اجتماعی بیمار نیز می گذارد. و چون حالات روحی بیمار  از افسردگی به مرحله شیدائی در نوسان است، ممکن است مرتبا نوع درمان عوض شود. گاهی درمان ضد افسردگی است و گاهی ضد شیدائی که بتواند حالات روحی بیمار را متعادل نگه دارد.

چه عواملی باعث بروز افسردگی دو قطبی میشوند؟

علت افسردگ دوقطبی کاملا شناخته شده نیست. اما محققان باور دارند که چندین عامل باعث این اختلال است. عوامل ارثی یا ژنتیک تاثیر بسیار در بروز این اختلال دارد. ولی ژن بخصوصی در ان نقش ندارد. و ان ترکیبی است از ژنهای محتلف. محققان در حال تلاش برای یافتن ژن موثر در بروز این بیماری هستند. انها باور دارند که ژن بیشتر از محیط در این اختلال موثر است. همینطور بستگان خونی مانند پدر و مادر یا خواهر و برادر اگر مبتلا به افسردگی دو قطبی باشند، اثر بسیاری در بروز اختلال دو قطبی در فرد دارند.

در قسمتي از مغز که کنترل حالات روحی را به عهده دارد. سه ماده شیمیایی بنام های دوپامین، سروتونین و نورا-درنالین است که فعالیتهای احساسی مغز را کنترل می کنند. هورمون شیمیایی دوپامین با کنترل لذت مغزی در ارتباط است، و اختلال در سیستم دوپامین با روان پرشی و بیماری اسکیزو فرنیا مرتبط است. و اختلال در سیستم سروتونین و نورا-درنالین با اختلات دو قطبی در ارتباط هستند. وقتی در میزان ترشح انها اختلال ایجاد بوجود می اید، فرد به افسردگی دو قطبی مبتلا می شود.

عوامل محیطی نیز تاثیر بسیار دارند مانند، تجربیات تلخ و آسیب زا در زندگی فرد و گذراندن دوره های پر استرس، ضربه های شدی روحی، تجاوز و سوء مصرف مواد مخدر و الکل است.

علائم روانی در دوران افسردگی / شیدایی چیست؟

علائم روانی این بیماری در مرحله افسردگی بسیار شدید است. بیمار از احساس غم شدید رنج می برد. گریه های مکرر می کند. بی اختیار اشک از چشمانش می اید. از چیزهایی که قبلا لذت می برده لذتی نمی برد. احساس خستگی، بی قراری و آشفتگی می کند. احساس بی ارزشی و ناامیدی . خیلی زود رنج میشود. اعتماد بنفس پایین پیدا میکند. مشکل تمرکز دارد. تمایلی به رابطه جنسی ندارد. کم اشتها میشود. مشکل خواب پیدا میکند. و حالات روحی افسردگی اش انقدر شدید میشود که گاهی فکر خود کشی هم به سرش می اید.

علائم روانی این بیماری در مرحله شیدائی یا مانیا مانند حالت افسردگی زندگی فرد را مختل می کند که میتواند روابط و کار او را تحت تاثير قرار دهد. در این مرحله بیمار احساس خوشحالی مضاعف می کند. پر انرژی است. احساس خود بزرگ بينی می کند. حرفهای بزرگ می زند. به این معنی که او مسئول انجام يک ماموريت مهم بوده يا از يک قدرت بسيار زياد برخوردار است. احساس می کند که بسیار قدرتمند و شکست ناپذیرند است. برنامه ريزی های بلند پروازانه و غير واقعی می کند. در رفتارش بی مبالات است و به صورت شرم آور، کارهای خطر ناکی انجام می دهد که باعث شرم  او می شوند. و اين حالات می توانند آنقدر شديد باشند که فکر کردن و قضاوت او را تحت تاثير قرار دهند. میل جنسی او افزایش پیدا می کند. بیخوابی می شود، یعنی سه ساعت خواب در روز برایش کافی است. پرخاشگری و  پرحرفی می کند. گاهی حرفهای پراکنده و سریع می زند که ديگران ممکن است متوجه صحبتهای او نشوند. بعضی بیماران دچار توهم شده که شامل شنيدن، ديدن اشیا، بوييدن و يا لمس کردن چيزها يا کسانی که وجود ندارند.

در شیدایی خفیف این حالات ملایم تر در فرد ظاهر می شوند. فرد احساس شادی مضاعف می کند، پرانرزی و فعال هست، اما قادر است که  از پس زندگی روزمره خود برآمده و هرگز از واقعیت دور نمی شود. بعضی افردا مبتلا به افسردگی دو قطبی که با نوسانات خلقی دچار می شوند ممکن است برای رسیدن به ارامش به مصرف مواد مخدر یا الکل  روی آورند. ولی مصرف مواد مخدر و الکل باعث می شوند که فرد دچار وابستگی به مواد و الکل ‌شوند و درمان خود را پیچیده و پیچیده­‌تر ‌کنند.

فروید یکی از دانشمندان علم روانشناسی عقیده دارد که رفتار انسانها  به طور تصادفی و ارادی نیست بلکه براساس انگیزش های درونی ،غریزهای سرکوب شده و نااگاه عمل میکند. بنابراین، هررفتاری که از انسان سرمیزند عللی دارد و اگر شما علت و ریشه اشکالات روانی که به ان مواجع هستید را پیدا کنید  که خیلی هم عمیق است ان موقع میتوانید به سلامت روحی و روانی خودتان کمک کنید.

در زندگی وقتی کسی ما را اذیت می کند . ازار میدهد . جسمی، روحی و یا اتفاقات نا گواری برایمان می افتد انها را در درونمان نگه می داریم تا به حدی که ریشه میکنند.  بعد می بینیم که ما در زندگی خوشحال نیستیم، همیشه عصبانی و افسرده هستیم. نگرانیم. رابطه خوب و سالم نمی توانیم با افراد نگه داریم، ولی هرگز نمی دانیم علتش چیست!….

سعی میکنیم که علت را در بیرون خودمان پیدا کنیم…شکست ها را به گردن این و ان بندازیم و خودمان را به یک ادم مظطرب و افسرده تبدیل می کنیم.  همیشه میگوییم،  تقصیر من نیست… من را اذیت کردند ..و بجای اینکه یاد بگیریم کسانی را که ادعا می کنیم اذیتمان کردند را ببخشییم  و کینه ها را به فراموشی بسپاریم. همه را در درون خودمان نگه میدارم. و ان افکار منفی در سر چشمه درونمان نه تنها مسمومیت ایجاد میکنند بلکه راه مثبت اندیشی را هم می بندند. و بعد از مدتی ان افکار زخمی و منفی در درونمان ریشه میکنند و به بیماریهای روحی مانند اظطراب و افسردگی های مختلف، استرس  و بیماریهای جسمی تبدیل میشوند.

درمان افسردکی در قطبی چیست؟

بیماری افسردگی دو قطبی نیاز به درمان طولانی دارد. و درمان اختلال دوقطبی پیچیده تر از درمان افسردگی تک قطبی است. وقتی پزشک اختلال دو قطبی را در فردی تشخیص می دهد، به طور معمول تعدادی آزمایش مورد نیاز بروی بیمار انجام می گیرد. انجام این آزمایشات می توانند به تشخیص دقیقتر این بیماری و اختلالت احتمالی دیگر کمک کنند. و بعد ارزیابی روانشناسی: در این حالت روانپزشک با بیمار در مورد افکار، احساسات و الگوهای رفتاری و اینکه در خانواده او کسی مبتلا به این اختلال است ارزیابی بعمل می اورد  و بعد دارو های ضد افسردگی و ضد روان پرشی را تجویز می کند که ان داروها باعث تعادل هورمونهای شیمیایی در مغز می شوند و از شدت گرفتن بیماری جلوگیری می کنند. عوارض جانبی داروها می توانند شامل افزایش وزن، خواب آلودگی، لرزش، تاری دید و افزایش ضربان قلب باشد. برخی از داروها نیاز به هفته ها و ماه ها زمان دارند که بخوبی تاثیر خود را نشان دهند.

وقتی د‌ارو پاسخ نمی دهد و یا شدت بیماری بالا است پزشکان از د‌رمان با شوک الکتریکی استفاده میکنند. یعنی آزاد‌سازی هورمون‌های شیمیایی سراتونون در مغز برای بهبودی بیمار. شوک الکتریکی ممکن است د‌ر بیماران برای مد‌ت شش ماه بعد‌ از بهبود‌ی نقص د‌ر حافظه ایجاد‌ کند‌.

یکی دیگر از درمان افسردگی استفاده از یک روش تحریک کننده مغناطیسی بنام ترانس کرانیال Transcranial Magnetic Stimulation است.  روانپزشک یک میدان مغناطیسی را بوسیله یک دستگاه به پیشانی بیمار می بندند و ان سیگنالها و یا امواج الکتریکی ضعیفی را به قشر جلو مغز می فرستد که باعث درمان افسردگی بیمار می شود.

یکی دیگر از جدید ترین درمان افسردگی در امریکا استفاده از دستگاه پیس میکر و یا وگوسنرو (Vagus Nerve Stimulation (VNS است. که به صورت جراحی در پشت گردن بیمار کاشته می شود و باعث تحریکهای الکتریکی در قشر جلو مغز می شود و به درمان افسردگی کمک بسیار می کند. در برخی موارد، زمانی که بیمار دوران افسردگی / شیدایی را سپری می کند، بستری شدن در بیمارستان می تواند موثر باشد.

روان درمانی یکی دیگر از روش های مهم درمان اختلال دو قطبی است. روان درمانی شامل انواع مختلفی است. این روش ها عبارتند از :

درمانشناختی رفتاری Cognative Behavir Therapy این روش یکی از شایعترین نوع درمان فردی برای اختلال دوقطبی است. این روش تمرکز بروی رفتارهای منفی و جایگزینی آنها را با رفتارهای سالم و مثبت است و می تواند به شناسایی کامل نوع بیماری اختلال دو قطبی کمک نموده و همچنین استراتژی های موثر برای مدیریت استرس و مقابله با شرایط روانی ناراحت کننده ناشی از آن را به بیمار آموزش دهد.

درمان از طریق خانواده یا Psycho Education این روش نیز شامل تشکیل جلسات مشاوره با روانشناس بهمراه اعضای خانواده است و به شناسایی و کاهش استرس در خانواده  کمک کند. این روش می تواند به برقراری ارتباط بهتر توسط خانواده کمک کرده و در حل مشکلات نقش موثری داشته باشد.

گروه درمانی Group Therapy در گروه درمانی بیمار دو قطبی با بیمارانی که وضعیت مشابه او را دارند ارتباط برقرار کرده و توانایی برقراری ارتباطات اجتماعی را در بیمار افزایش می یابد.

ورزش هم در بهبود شرايط روحی بیمارمفيد است. استفاده از رژيم غذايی مناسب نوشيدن مرتب نوشيدنی های غير شيرين که به نگه داشتن سطح آب و نمک بدن کمک می کند. و کاهش مصرف کافيين در چای، قهوه و نوشابه به نوسانات روحی بیمار کمک می کنند.

ما وقتی کسی را میبینیم که دست و یا پایش شکسته ناخود اگاه احساس تاسف و همدردی برایش می کنیم. برای اینکه ان را می بینیم ولی افرادی که به بیماریهای روحی روانی مبتلا هستند و ما از درون انها خبر نداریم که چه رنجی می کشند، برایشان احساس همدردی نمی کنیم و حتی رفتار انها را نا عادلانه قضاوت می کنیم. ولی اگر ما یاد بگیریم که افراد را همانطور که هستند قبولشان کنیم، باورشان داشته باشیم، تحملشان کنیم انسانهای بهتری خواهیم بود.

دکتر مهرنگ خزاعی – روانشناس بالینی

 

American Psychiatric Association (2000). Bipolar disorders. In Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4th ed., text rev., pp. 382-397. Washington, DC: American Psychiatric Association.

Geddes J, Briess D (2007). Bipolar disorder, search date July 2006. Online version of BMJ Clinical Evidence. Also available online: http://www.clinicalevidence.com.

Baloch HA, Soares JC (2010). Mood disorders. In EG Nabel, ed., ACP Medicine, section 13, chap. 2. Hamilton, ON: BC Decker.