درمورد خواب گفته ها و نوشته ها بسیار است. بشر همیشه خواب دیده  چون این را به تجربه دریافته که خواب هایش بی ارتباط با زندگیش نمی توانند باشند و همیشه درصد پیدا کردن کلیدی بوده که بتواند این در بسته را به روی خود باز کند واسرار خوابشهایش را تعبیرکند.
تعبیر خواب در روان‌‌شناسی اهمیت بسیار دارد. وقتی که شما به روانکاو مراجعه میکنید او به شما میگوید بگو خواب چه دیدی تا من بگویم کیستی. البته تعبیر خواب یک روانکاو  با  تعبیر خواب یک معبر خوابگذار فرق دارد چون خوابگذاران قصد پیش‌گویی آینده فرد را از روی  خواب او دارند ولی یک روانشناس از روی تعبیر خواب به ریشه‌های برخی از مشکلات درونی حال و گذشته فرد پی می‌برد و به عبارتی شخصیت ان فرد را مورد بررسی قرار می‌دهد.
چون خوابهایی که ما میبینیم معمولا نوعی واکنش نسبت به افکار و احساسات درونی است که در طول روز داشتیم. بنابراین رویاها بخش های جدا نشدنی از موجودیت ما هستند. اشکال در خواب و دیدن رویا ها به صورت سمبل هایی ظاهر می شوند که هر سمبل معنی بخصوصی دارد. روانشناس در تعبیر کردن خواب شما ان سمبل ها را بعنوان یک عامل مؤثر به شخصیت و مشکلات درونی شما ربط میدهد. اگر شما درباره ی چیز خاصی خواب می‌بینید، الزاماً همیشه آن چیزی نیست که در تصویر می‌بینید. خوابها با زبانی بسیار سمبلیک با آدمی سخن می‌گویند. ذهن نیمه هوشیار شما می‌کوشد تا رویاهایتان را با اشیاء مشابه آن مقایسه کند. ذهن شما صورتهای افراد غریبه را در عالم رویا نمی‌سازد بلکه آنها چهره های افراد حقیقی هستند که شما در طول زندگی دیده اید  ولی آنها را به یاد نمی‌آورید،  یا نمی شناسید. برای مثال یک زن یا مرد با چهره وحشتناکی که در آخرین خوابتان دیده اید ممکن است چهره کسی بوده که در دوران کودکی  با پدرو مادر شما بحث و مشاجره کرده است و یا موجب خشم و ازار شما شده بوده. چون همه ما در طول زندگی صورتهای صدها هزار نفر را دیده ایم، بنابرین همه ان چهره ها در ذهن ما ضبط و انبار شده و بصورت شخصیت هایی در هنگام خواب دیده می شوند و از روی خواب می‌توان به مشکلاتی که فرد با آنها درگیر بوده است پی برد. در عالم خواب معمولا افراد افسرده بیشتر خواب مرده، قبرستان، تاریکی, اتش سوزی و یا کابوس میبینند. برعکس افراد خوشحال و در ارامش خواب‌های جنسی و عشقی بیشتر می‌بینند. اگر فردی خوابهای برهم ریخته‌ای ببیند ان نشان‌دهنده افکار به هم ریخته ان فرد است.معمولا ادمهای  وسواسی‌ها خواب را با جزییات ریز می‌بینند و با همان جزییات هم تعریف می‌کنند. بنابراین خوابها اینه افکار نا اگاه ذهن و کشمکشهای عاطفیتان میباشند و با دنیای درونی تان در ارتباط هستند.
در تاریخ هم ما داستانهایی میشنیدیم در باره کسانی که خواب تعبیر میکردند و خوابگزارانی بودند که با تعبیر خواب میتوانستند اینده را پیش بینی کنند. مثلا در داستان فرعون مصر که خواب می بیند  هفت گاو لاغر هفت گاو فربه را خوردند و خوابگذاران از تعبیر ان عاجز بودند تا اینکه یوسف پیامبر زمانی که در زندان به اسارت بود ان خواب را تعبیر میکند که هفت سال خشک سالی در مصر پیش خواهد آمد و بعد از ان هفت سال فراوانی میشود و همین تعبیر او را به مقام بالا در دربار فرعون مصر و رسالت رساند.

رویاها چه هستند و این تصاویر از کجا سرچشمه میگیرند؟

به طور کلی ما اسیر عوامل روز به روز زندگی هستیم مثل  فعالیت ها روزانه، معاشرت ها, گفت و گوهایی که طی روز انجام داده ایم، روابط خانوادگی، مساعل جنسی, مسایل اقتصادی, پول کافی داشتن یا نداشتن، غذا خوردن و حتی طعم و مزه ی غذا، همه و همه در خواب ما اثر می گذارند. چون وقتی ما در خواب هستیم ارتباط حواس پنجگانه ما با ذهنمان  قطع نمیشود. برای مثال, وقتی گرسنه باشیم خواب غذاهای خوشمزه میبینیم.
بنابراین نقش خواب ان است که ارزوهای ما را براورده میکند و مهمترین اثر خواب که بیش از هر جنبه دیکر اهمیت دارد تحقق بخشیدن به یک ارزو و یا یک مقصودی است. خیلی وقتها ما با دیدند خوابهایی یک نوع حالت اضطراب شدید در خودمان احساس میکنیم و وحشت ان خواب واکنش های جسمی شدید در ما ایجاد میکند. مانند  تپش قلب و یا بالا رفتن فشار خون و عرق کردن. یک احساس دیگری که ما در خواب فراوان می بینیم خشم است که در موقع بیدار شدن واکنشهای جسمی ان ممکن است شدید تر هم شود. یکی دیگر از اثر رویاهایی که ما در خواب  میبینیم تمایلاتی است که در بیداری ما را وسوسه میکند ولی ارضای ان ها برای ما در بیداری امکان پذیر نیستند حتی در بعضی خوابها ما به دوران شیرین  بچگی مان برمیگردیم,  پدر و مادر یا دوستان بچگی مان را در خواب می بینیم. ولی اگر از این نوع خوابها زیاد می بینید ان به این معنی است که خیلی به گذشته فکر میکنید.فروید دانشمند روانشناس عقیده دارد که خاطرات دوران کودکی عواملی هستند برای رفتار و عملکردهای ما در بزرگسالی او با استفاده از خواب مصنوعی و یا هیپنوتیزم سعی میکرد که ان خاطرات کودکی را از ذهن ناخوداگاه بیمارانش بیرون بیاورد و به خاطرات سرکوب شده انها  بهبودی ببخشد. در خواب مصنوعی و یا هیپنوتیزم بیمار هر فکری را که در ذهن ناخوداگاه خود داشت را جمله به جمله به زبان میاورد. هدف فروید از این روش برای این بود که افکار ناخودآگاه و سرکوب شده را به زمان  حال آگاه میاورد و بعد به تجزیه و تحلیل ان و کشمکشهای درونی و مشکلاتی که بیمار با ان روبرو بود می پرداخت. در تجزیه و تحلیل رویا و تعبیر خواب، فروید بیشتر توجه خود را روی تجربه های روزمره بیمار میداشت. او معتقد بود که در زندگی انسانها هیچ چیز هم اینطوری و یا بر حسب شانس اتفاق نمی افتد. هر فکر و کاری که ما انجام میدهیم بر اثر انگیزه های ناخودآگاه ما و تمایلات برای خواستهای سرکوب شده است و انها در رویا و یا از طریق آرزو در فکر ما میایند. بنا براین قسمت بیشتر خوابهای ما به خاطر تمایلات درونی , کشمکشها و عقده های ارضا نشده در زندگی روزمره ما است.
برای مثال, بعضی از افراد دایما خواب میبینند که افتادند. تکرار این نوع خوابها نشانه ازردگیها و یا شکستهایی است که در ان اضطراب و دلهره همراه دارد و نتیجه تجربه های حقیقی گذشته در ان فرد است, مثل یک مریضی و یا حادثه وحشتناکی که برایشان اتفاق افتاده و حتی سربازها بعد از اینکه جنگ تمام میشود هنوز خواب می بینند که در حال جنگ هستند.
روانشناسی خواب باور دارد وقتی شخصی خواب عزیزی را که فوت شده می بینند ان خواب به معنی ان است که او مرگ ان عزیز از دست رفته را قبول کرده و مرحله سوگواری وغم ان عزیز کامل کردیده..

مراحل خواب دیدن و رویا چطور اتفاق میافتد؟

فعالیت مغز در طول خواب در دو مرحله انجام می گیرد. یک مرحله با حرکت سریع چشم و دیگری مرحله بدون حرکت سریع چشم. در مرحله اول مغز بسیار فعال است, در حالی که ماهیچه های بدن در حال استراحت هستند چشم ها به سرعت به چپ و راست حرکت می کنند که به ان میگویند خواب ریم یا خواب با حرکت سریع چشم,که انرا میتوان از روی حرکت پلکهای چشم در فردی که خواب است مشاهده کرد. که  ان نیز در چند مرحله است:خواب خیلی سطحی، خواب سطحی و بعد خواب عمیق و رویا دیدن است.
دکتر یوجین اسارنسکی دانشمندی در دانشگاه شیکاگو خواب ریم  را کشف کرد. او پس از سالها مطالعه روی  پلک افراد در حال خواب “ان حرکت سریع چشم”را زیر پلک در موقع خواب و ارتباطش با فعالیتهای مغز و خواب دیدن مورد برسی قرار داد. او با استفاده از دستگاه پلی گراف ازمایشی را به روی فردی که خواب بود انجام داد. دکتر اسارنسکی وقتی امواج مغز فرد را  در موقع خواب و رابطه انرا با خواب دیدن امتحان میکند، متوجه میشود هنگامی که ان فرد در خواب گریه میکرد و شیون میزد درهمان زمان پلکهایش در حرکت بودند و او در حال خواب دیدن بوده است.
یک  روانپزشک هلندی بنام دکتر فردریک ون ایدن یک  نوع خواب را  بنام “خواب شفاف”  شناسایی کرد. او باورد داشت رویاهای شفاف یکی از جالبترین و دقیق ترین خوابهایی است که ما میبینیم برای اینکه رویای شفاف، نوعی خواب دیدن آگاهانه است. یعنی در خواب شفاف ما چشممان بسته است و در یک حالت خواب و بیداری هستیم و هر چیزی را که ارزو داریم میتوانیم جلوی چشم مان بصورت خیلی شفاف بیاریم. هنگام دیدن رویای شفاف، فرد احساس میکند  که می‌تواند آنچه که در خوابش اتفاق می‌افتد را کنترل کند رویای شفاف وسیله‌ای است برای حل کردن مشکلات، خود درمانی و رشد شخصی. روانشناسان امروزی معتقدند رویای شفاف به شما کمک می‌کند عمیق‌ترین بخش هویت خود را پیدا کنید و بدانید واقعاً چه کسی هستید.
فردی که خواب شفاف میبیند متوجه می‌شود دنیایی که در رویا می‌بیند ساخته خودش است و می‌تواند آن را با هر چیزی که دوست دارد عوض کند.هیچ چیز خارجی وجود ندارد که او را در رویا محدود کند، نه هنجارهای اجتماعی و نه قوانین فیزیک. همه چیز در ذهن وی اتفاق می‌افتد، بنابراین می‌تواند هر کاری را که ذهن‌قدرت تصور کردن آن را دارد انجام دهد. ممکن است تصمیم بگیرد که پرواز کند. یا با کسی مواجه شود که قبلا جرئت روبرو شدن با او را نداشته است. شاید بخواهد فانتزی‌های جنسی‌اش را با جذابترین شریک‌ها امتحان کند. ممکن است بخواهد با عزیز از دست رفته‌ای که سال‌ها آرزوی هم صحبتی با او را داشته هم سخن شود.  در رؤیای شفاف هیچ چیزی غیر ممکن نیست. دانشمندان در مورد خواب دیدن شفاف در حال مطالعه بیشتری هستند که علل آن در رابطه با فعالیت های الکترونیکی در مغز پیدا کنند.. بنا براین هم انطور که متوجه شدید قسمت بیشتر خوابهای ما به خاطر تمایلات درونی , کشمکشها و عقده های ارضا نشده در زندگی روزمره ما است.

 

دکتر مهرنگ خزاعی – روانشناس بالینی

Crick F, Mitchison G. The function of dream sleep. Nature ۳۰۴ (۱۹۸۳): ۱۱۱-۱۱۴٫

Greenberg R, Katz H, Schwartz W, Pearlman C. A research-based reconsideration of the psychoanalytic theory of dreaming. J Amer Psychoanal Assn ۴۰ (۱۹۹۲):۵۳۱-۵۵۰٫